Maktabning boshida biz odatda tartib-qoidalar, sinfdagi munosabatlar va dars mazmunini yo‘lga qo‘yishga ko‘proq e’tibor beramiz. Lekin ko‘p abituriyentlarda eng muhim jihat e’tibordan chetda qoladi: qanday o‘qish kerak. O‘qish usuli noto‘g‘ri bo‘lsa, hatto eng qiziqarli mavzular ham tez unutiladi, natijada vaqt ko‘p ketadi, natija esa kutilgandek bo‘lmaydi.

Bugun ko‘plab o‘quvchilar samarali o‘qishni maktabdan emas, YouTube, tanishlar yoki tasodifiy maslahatlar orqali o‘rganadi. Ammo abituriyent uchun “tasodifiy usul” xavfli: imtihon yaqinlashgani sari xatolar qimmatga tushadi. Shuning uchun olimlar tavsiya qiladigan, tadqiqotlar bilan isbotlangan ikki yondashuvni bilib olish muhim: tarqalgan takrorlash (spaced repetition) va esga olish orqali o‘rganish (retrieval practice). Quyida mutaxassislar va tadqiqotlarga tayangan 7 ta samarali o‘qish usuli keltiriladi.

1. Diqqatni chalg‘itadigan narsalarni yo‘q qiling. Ko‘pchilik telefon yonida tursa ham o‘qiy olaman deb o‘ylaydi, lekin tadqiqotlar hatto qisqa chalg‘ish ham xatolarni ko‘paytirishini ko‘rsatadi. O‘qishga o‘tirishdan oldin telefonni boshqa xonaga qo‘yish, bildirishnomalarni o‘chirish, televizor va o‘yinlarni yopish, stolni keraksiz narsalardan tozalash kerak. Sizning maqsadingiz bir vaqtning o‘zida ikki ish qilish emas, bir ishni juda yaxshi qilish bo‘lsin.

2. O‘qituvchi kabi o‘ylang: mavzuni tushuntirib ko‘ring. Biz “tushundim” deb o‘ylashimiz mumkin, lekin real tekshiruv boshqacha: mavzuni boshqaga sodda qilib tushuntira olamizmi. 2024-yilgi tadqiqotda o‘quvchilarga mavzuni sinfdoshiga tushuntirish topshirilganda, ularning test natijalari sezilarli yaxshilangani qayd etilgan. Uyda buni oddiy qilib bajarish mumkin: 3–5 daqiqada oynaga qarab aytib berish, do‘stga tushuntirish yoki o‘zingizni “dars berayotgandek” sinab ko‘rish. Qayerida gap to‘xtab qolsa, aynan o‘sha joy bo‘shliq bo‘ladi va uni qayta o‘qish kerak.

3. So‘nggi daqiqaga qoldirmang: tarqalgan takrorlashni yo‘lga qo‘ying. “Bir kechada hammasini o‘qib olaman” usuli ko‘pincha ishlamaydi, chunki miya ko‘p ma’lumotni qisqa vaqtda chuqur saqlay olmaydi. Tarqalgan takrorlash degani materialni bir kunda tiqishtirmasdan, kunlar va haftalarga bo‘lib o‘qishdir. Masalan: bugun o‘qiysiz, ertaga 10–15 daqiqa qaytarasiz, 3–4 kundan keyin yana esga tushirasiz, haftada bir marta umumiy takror qilasiz. Bu usul unutilishni kamaytiradi va imtihon yaqinlashganda sizni “vahima rejimi”dan qutqaradi.

4. Tanaffus bilan ishlang: ritm yarating. Uzoq o‘tirib o‘qish diqqatni tez charchatadi. Shuning uchun Pomodoro kabi texnika yordam beradi: 25 daqiqa o‘qish, 5–10 daqiqa tanaffus, 4 marotaba takrorlangandan so‘ng 15–20 daqiqalik katta tanaffus. Tanaffusda yurib kelish, suv ichish, ko‘zni dam oldirish foydali, lekin ijtimoiy tarmoqlarni ko‘rish tanaffusni yana bir chalg‘itishga aylantirib yuborishi mumkin.

5. Eslatmalarni “ko‘chirish” uchun emas, “tushunish” uchun yozing. Ko‘pchilik konspektni darsdagi gaplarni ko‘chirib borish deb biladi, ammo bu har doim ham o‘rganish emas. Samarali eslatma degani: asosiy fikrni qisqa yozish, o‘zingizning izohingizni qo‘shish, misol keltirish, “nega” va “qanday” savollarini yozib qo‘yishdir. Eng yaxshi odatlardan biri — darsdan keyin 10 daqiqa ajratib, eslatmalarni qayta ko‘rib chiqish va to‘ldirish, chunki shu paytda miyadagi ma’lumot hali “issiq” bo‘ladi.

6. Xotirani mashq qiling: esga olish orqali o‘rganing. Ko‘p abituriyentning asosiy xatosi shuki, ular faqat o‘qiydi, lekin “eslab qolindimi-yo‘qmi”ni tekshirmaydi. Kitobni yoping va o‘zingizdan so‘rang: asosiy 3 ta fikr nima, qanday misol keltira olaman, shu mavzudan qanday savol tushishi mumkin. Mini-test tuzish, savol-javob kartochkalari (flashcards), mavzuni yoddan 1 bet qilib yozish, do‘st bilan bir-biringizni so‘rash — bularning barchasi esga olishni kuchaytiradi. Aynan shu usul imtihonda tez va aniq javob berishga yordam beradi.

7. Qiyinchilikni qabul qiling: samarali o‘qish biroz noqulay bo‘ladi. Oson usullar (matnni qayta-qayta o‘qish, konspektni ko‘z yugurtirib chiqish, video ko‘rib “tushundim” deyish) ko‘pincha yolg‘on ishonch beradi. Haqiqiy o‘sish esa miyaning faol ishlashida: o‘zini sinash, boshqaga tushuntirish, aralash mashq qilish, xatolarni tahlil qilish. Siz qiyin joylarni chetlab o‘tmasangiz, aynan o‘sha joylar keyin kuchli nuqtangizga aylanadi.

Tez start uchun oddiy reja: har kuni 25 daqiqa fokus qiling, telefonni uzoqroq qo‘ying, darsdan keyin 10 daqiqa eslatmani tozalang, ertasi kuni 10–15 daqiqa esga olish bilan qaytaring va haftada bir marta mini-test qiling. Shunda o‘qish tartibga tushadi, mavzular yodda qoladi, eng muhimi — imtihon oldidan o‘zingizni ishonchli his qilasiz.